متلونه
٫٫٫٫

کار چى بى استاده وى؛ خود به بى بنياد وى .
که او به زور لرى ځمکه سور لر ى .

کوڼ دوه واره خاندى

که هر څوک هو ښيار يى نادان پو ښته

زمونږ دخبريال د وهلو په اړه :يو ماتم؛ دوه تاثره او يوه ژمنه
درنو لوستونکيو! زموږ د خبريال د وهلو، ټکولو له کيسې به تاسې ښه خبر ياست، په دې درسره نه غږيږو، غواړو له دې ماتمه پل اخېستى تاثر درسره شريک کړو او پر خپلې تګلارې د بيا تګ پر هوډ ډاډ درکړو.

طوطی تر بریښنا تېز

طوطی خو اوس بیخی ډیر زیات خوشحاله وو چي ده موټر سایکل چلول هم زده کړي وو کله کله به یې دلته او هلته موټر سایکل بوولئ وو
بله ورځ طوطی په یوه کار پسې ډیر لرې یوه بل کلی ته ولاړئ هلته دطوطی ډیر خاطر وکړل سوئ کله چي طوطی بیرته له هغه کلي ځخه راتللئ کنو هغو خلکو په تېره  کوربانو ورته وویل چي ملا طوطی دا یوه مهربانی به کوې چي لږ په احتیاط به موټر سایکل چلوې ځکه ددې تر اوسه استاذ او ښه چلونکئ نه دئ پیدا سوئ دغه دئ چي طوطی هم بیرته راروان سوئ تر  یو څه حده پورې خو

 څو لنډې خبرې :
اولسى ادب د اولسونو معنوي پانگه ده ، دغه په زړه پورې فکري ټولنيزه پانگه د زمانې په اوږدو کې دټولنيز ژوند په خوره لمن کې دسترو ملي ارزښتونو په توگه تومنه اخلې .انسان ټولنيز موجود دى دټولنيز ژوندله لوړو او ژورو ارزښتونو ډک بهير په ډاگه ښایې چې که انسان ټولنه جوړه وي همدا انساني ټولنه بيا پر خپل وار د انسان دشخصيت په جوړ ولو او لو رو ټاکلو کې ټاکلي بر خه لري . داولسي ادب په تلپاتې بڼ کې   متلونه ځانگړى ځاى لري . متلونه هغه لنډې خو له معنى ډکې جملې دي چې هر يوه يې ځانته وزن ، خوند او انسان جوړونکى او لورى ورکونکى ارزښت لري

د (( زيار )) صاحب ويبپاڼه دې ټولو ته مبارك وي ! محمد طاهر كاڼى
له ښه مرغه چې نن سبا د پښتو برېښنايي رسنۍ په بري سره وده مومي او د منځپانګې له پلوه يې هم يون د بري د ماڼۍ په لور پايينه ( ادامه ) لري . په دې لړ كې ما همدا نن د (( سمسور )) په ښكلې انټرنېټپاڼه كې ولوستل چې د زيار صاحب په نامه يې نوې ويبپاڼه پرليكه كړې ده . پرته له كومې ښندې بايد ووايم چې په دې اړه څه موده مخكې له ماسره هم د زيار صاحب د ليكنو او اثارو لپاره د دغسې يوې انټرنېټپاڼې د پر ليكه كېدو فكر پيدا شوى وو .

د پښتو لنډۍ په اړه یو څو خبرې : ولايت خان ځدران
ګرانو لوستونکو لنډۍ د پښتو ژبې او پښتو آدب هغه ارزښتمنه شتمنۍ ده چې د نړۍ یوه ټولنه یې هم نه لري د پښــتنو په سیمه کې د ډیر پخوا ځخه ټپې ویل کیږي . دا چې ټپې یا لنډۍ ځانګړئ شاعر نه لري او هر چا په هر وخت کې هر رنګ لنډۍ ویلې دي نو همدا لامل دی چې د ویلو او او جوړیدو نیټه يې ښکاره نه ده خو ځنې داسې لنډۍ هم شته چې په هر ځل ویلو سره يې لمړی ویونکی په سترګو کې انځوریږي د بیلږې په ډول د افغاني تاریخ ځلانده ځیهرې او د میوند د جنګ فاتحه ملالۍ هغه لنډۍ یادولی شو چې ( که په میوند کې شهید نه شوې ــــ خدایږو  لالیه بې ننګۍ ته دې ساتینه) کله چې دا لنډۍ دغازیانو ترغوږو ورسیده لکه غوسه شوي زمریان له هرې خوا په دښمن را توئ شول او دښمن ته يې د شرمه ډکه ماتي ورکړه.

د هېواد دودیزه موسیقي : شهسوار سنګروال
موسیقي ، شعر او انځورګري له لومړنۍ انساني ټولنې سره یو ځای زېږېدلي دي او په بېلابېلو ټولنو کې ځانګړی رنګ او خوند درلود.
موسیقي نه یوازې په انسان اغېزه کوي بلکې په څارویو او ان په بوټو یې هم اغېزه تر سترګو شوې ده .
شعر هم لکه د موسیقي په څېر هغه خوندور کلام دی چې له زړه نه راپورته کیږي او په زړه کیني او د شعر پوهانو په اند ٬موسیقي ناوې ده او شعر یې ګاڼه٬انځورګري د بشري  ټولنو او مدنیتونو هغه تابلو ده چې د لرغونې زمانې ډیرې بېلګې یې په خپلو پټ خولو انځورونو کې خوندي کړي دي.

پلكلور او موسېقي،موسېقي او هنري ادب : شهسوار سنګروال
د هرې ټولنې او هرې ژبې ادب له شفاهې [پلكلور] او ليكلي [تحريري] ادب نه جوړ دى. شفاهي او فلكلوريك ادب د يوې ټولنې روح ګڼل كېږي او د معنوي شتمنۍ يوه لويه برخه، چې سينه په سينه او خوله په خوله،يوه نسل نه بل نسل ته انتقاليږي.هغه وروسته پاتې ټولنې چې لوست او ليك په كښې ډېره وده نه ده كړې نو دغه ولسي ادب د ليكلي او تحريري ادب لپاره د زانګو حيثيت لري.
د هر هېواد پلكلور ممكن له نظم او نثر څخه جوړ وي،پښتو ولسي ادب هم د نظم او نثر مرغلرې پخپله لمن كښې غوټه كړي او خوندي كړي دي. په پښتو نثر كښې د وګړني او ولسي ادب ډېره شتمنۍ خوندي ده. د ولسي ادب پېلګې او نمونې لكه د كاڼي كرښه په ټول عمر په ولس كښې تلپاتې وي،زړښت نه لري،هر وخت د هر چا په خوله د يوې ژبې د مال په څېر په ژوندي ولس كښې خوندي وي لكه متلونه،دلويانو خبرې،كيسې،انګېرنې او نور.

بدلې (عبدالغفور لېوال)
پټه خزانه د پیړۍ کتاب ګڼل شوی ، یعنې د شلمې پیړۍ له نوادرو څخه دی . په دې کتاب کې له ګڼو تاریخي او مانیزو خزانو څخه یوه هم د پښتو تر ټولو طبیعی او سوچه شاعرانه  قالب دی چې بدله نومیږي .
دا قالب د لنډیو ، نارو ، سندرو ، چاربیتو ، بګتیو ، سروکو او نورو بومي پښتني قالبونو په څیر د پښتو ژبې له موسیقايي جوړښت سره سم خورا زوړاو مترنم قالب دی ، چې زموږ نیکونو او اناګانو به وایه او غالبا چې زړې سندرې هم له همدې څخه جوړیدلې ، د همدې قالب نوم ښايي وروسته دومره عام شوی وي چې اوس ګڼ شمیر پښتانه د موسیقۍ پارچې ( سندرې ) ته هم بدله وايي . تردې مخکې چې یو شمیر عربي قالبونه لکه غزل ، قصیده ، مثنوي او ترکیب بندونه پښتو ته راشي موږ خپل بومي قالبونه درلودل چې بدله یې یوه ممتازه بیلګه ده . بدله لومړی څلور یا دوه هم قافیه مسرې ( نیم بیتۍ ) لري چې تردې وروسته څلور څلور  یا تر څلورو ډیرې مسرې داسې راځي چې لومړۍ درې_ که څلور وي او که زیاتې وې ټولې لومړۍ مسرې له وروستۍ جفتې څخه پرته_ بیله قافیه او وروستۍ ( څلورمه ) یې له لومړیو څلورو مسرو سره ورته قافیه لري .

       عقيدې او انګېرنې:  محمدحنيف حيران
د هرې ټولنې وګړي ځانګړي دودونه لري او د هغو دودونو او رواجونو له مخې خپل ورځنى ژوند پرمخ بيايي. دغه دودونه او رواجونه په هره ټولنه كې ځانته ارزښت لري او درناوى يې كېږي، چې له هغو څخه سرغړوونكي كسان ګناهكاره او بدكاره ګڼل كېږي.
ځينو دودونو زموږ په پښتني ټولنه كې د خلكو عقيدې هم ټينګې نيولې دي او كه داسې كومه پېښه وشي، بيا نو د دستور او رواج له مخې نه، بلكې د عقيدې له مخې ورته په يوه خاص نظر ګوري. دلته بايد دا يادونه هم وكړو، چې دود او رواج ځانته خبره ده او عقيده ځانته. زه غواړم پر هغو انګېرنو خبرې وكړم، چې موږ ورته بېخي اسلامي او مذهبي بڼه وركړې ده، خو څوك نه دي خبر چې عقيدوي رنګ لري او كه نه؟
په اسلام كې د داسې عقيدو درناوى شته او كه نه؟ زموږ پر چاپېريال او ژوند يې اغېزې څنګه دي؟ موږ ته څه ګټه او الهي نژدېوالى راكوي او كه نه؟ دغسې نورې ډېرې پوښتنې دي، چې گزموږ د پښتني چاپېريال عقيدې يې غواړي

د کرمې سندره: سليم بنګښ
پښتو په ختيزو اريايي ژبو كې يوه پراخه او شتمنه ژبه ده، سندره د پښتو شفاهي ادب يو زوړ صنف دى، ويل كېږي، چې سندره د سيمې د ټولو ژبو مذهب حصه وه. د سندرو په ذريعه به خلكو خپل خدايان خوشحالول.
پوهان وايي، چې د پښتو د بګتۍ ريشه مونږ د سنسكريت او د ويدي ژبو په ډېرو كليمو كې موندلى شو. په سنسكريت كې بګهت د زاهد په معنى دى. ساز سرود او سندرې له لرغونې زمانې څخه د عبادت او د خداى نمانځنې يو لازمي جز و؛

   عقيدې او انګېرنې:  محمدحنيف حيران
د هرې ټولنې وګړي ځانګړي دودونه لري او د هغو دودونو او رواجونو له مخې خپل ورځنى ژوند پرمخ بيايي. دغه دودونه او رواجونه په هره ټولنه كې ځانته ارزښت لري او درناوى يې كېږي، چې له هغو څخه سرغړوونكي كسان ګناهكاره او بدكاره ګڼل كېږي

ښكليه پينځلسيه تا به څوك رڼوي ذبيح الله قرار
كله چې د روژې مياشتې ته پينځلس ورځې پاتې شي؛ نو ټوله پكتيا سندريزه سندريزه شي ته وا په ټوله پكتيا كې واده دى، د پينځلسي شپه، چې څوك ورته "ښه شپه" او ځينې يې د "سپين ږيرك" شپه بولي په پكتيا كې په دېره مستۍ نمانځل كېږي.

د فولكلور لړۍ) پتنګ
  څلي: د پكتيا په سيمه كې په نرخونو او دعوو كې د څلي كلمه زياته اوريدل كيږي او زما په نظر دا كلمه د دوو هدفونو له پاره كارول كيږي:
  ۱- د لويې پكتيا په مختلفو قبېلو كې، په ځانګړي ډول هغو قبېلو كې چې زياتره دعوې او لانجې پخوا او اوس پكې په نرخ فيصله كيدې او كيږي او په اصطلاح د نرخ ايجادوونكي او عمل كوونكې قبېلې ګڼل كيږي .