حاضر ځوابي یوځانګړی ادبي فن :پوهنمل محمود نظری
۳۸کښت
دسیستان تاریخ په کتاب کې راغلي، چې کله سلطان محمود د فردوسی شهنامه ولیده داسې یې وویل: زما په پوځ کې زر رستمه شته!
فردوسی سلطان محمود ته دا سې ځواب ورکړ:« د پاچا ژوند دی اوږد وي، نه پوهیږم د هغه په پوځ کې به څو رستمه وي خوزه په دې پوهیږم چې خد ا (ج) بل بنده لکه رستم نه دی پيدا کړی».
دا یي وویل مځکه يي ښکل کړه او له درباره ووت.
سلطان محمود خپل وزیر ته وویل : دې سړې زه درواغجن کړم.
وزیر ورته وویل : هغه باید مړ کړې
سلطان محمود د هغه پسې خپل پوځیان ولیږل خو هغه هرات ته وتښتید او د اسماعیل وراق( رازقی شاعر پلار ) کره پټ شو د سلطان پوځیان ان تر طوس پورې ولاړل او هغه يې ونه موند.
دا کیسه په څلور مقالو کې داسې راغلې ده :
د سلطان محمود او فردوسی تر خبرو اتر و تر مخه سلطان محمود د دربار د مشاورینو سره غونډه کړی وو هغو سلطان محمود ته مشوره ورکړه چې د شاهنامې لپاره وعده شوی زر هغه ته ورنه کړی ځکه هغه ډیر فاسد العقیده او مرتد دی نو په همدې دلیل سلطان محمود ورته وویل: زما په پوځ کې
د اسې زر رستمه شته یانی چندان شی دي نه دی لیکلی.
«حكيم اين جهان را چو دريا نهاد
برانگيخته موج از او تند باد»
يكي پهن کشتی به سان عروس
بياراسته همچو چشم خروس
«خدای دا جهان پيدا کړ لکه سیند
له هغه يې چپه بیا پیدا کړ باد توند»
په هغه کې یوه لویه بیړۍ لکه ناوی
لکه تور خال په سترګه کې د چرګ ښکاری
د چرګ سترګه سره او په منځ کی یي یو تور خال لری
***
میرزا ابوالحسن وایي:
دختر خان یزد باشم و دروغ بگویم ؟
همانجای مرا که درد دارد می گویم .
د خان یزد لوریم ولې درواغ ووایم؟
هر ځای چی مې خوږیږی هغه یادوم
ددې شعر اصلي کیسه داسې ده:
خود زنکی وقت وضع حمل بنالید
وای فلانم به ناله کردی مقرون
گفت قرینش «به ناله لفظ کمر گوی
هیچ مگوی آنچه نیست عادت وقانون»
یوې ښځې د لنګون په مهال ژړل
وای فلانی ځای می خوږیږی افرون
نژدی ناستی ورته ویل« په ژړا کې ملا وایه»
هغه مه وایه چي نه دی عادت اوقانون
هغې په ځواب کی ورته ویل:
گفت:«دراین حال زار پا به لب گور
گفت نیارم سخن مزور ومدهون»
مرگ به من نیز روبروی نشسته است
من نتوانم کنم سخن کم وافزون
ویل يي:« په دی بد حال ، پښه په غاړه د ګور
نه غولوم خلک نه وایم درواغ»
جبرییل مې مخی ته ناست دی مخامخ
زه رښتیاخبره کومه ویلای نشم درواغ
***
(علامه حسن زاده آملی( لیکي:
الهي خوشا آنانكه در جواني شكستند
كه پيري خود شكستگيست
الهی افرین په هغوی چي په ځوانی کی مات شوی
زړښت خپله دی ماتیدل
په ځوانی او غرور کې ځان ماتول( برده باری کول) مشکل کار دی خو پوه خلک په اسانی دا کار کولی شی زغم پیدا کوی او سر کښته کوی او لکه د پسرلني بنفشه له پیدایښته له شرمه خدا ته سر په سجده ایږدی
شاعرفریومدی وایي:
باغبانی بنفشه می انبود
گفت:کای گوژپشت جامه کبود
چه رسیده است از زمانه تو را
پیر ناگشته در شکستگی زود؟
گفت:پیران شکسته دهرند
در جوانی شکسته باید بود
یو باغبان بنفشه ګلان دسته کوله
ویل يې : ای ملا ماتی شین کالیه!
تا ته د زمانی څه دی رسیدلی
چې له زړښته مخکې شوی مات ؟
ویل يې: زاړه ماتیږی له ډيره عمره
په ځواني کې باید شي څوک مات
***
یک غریبی خانه می جست از شتاب
دوستی بردش خانه خراب
گفت او«این را اگرسقفی بدی
پهلوی من مر ترا مسکن شدی
هم عیال تو بیآسودی اگر...
درمیانه داشتی حجره دگر»
گفت«آری پهلوی یاران خوش است
لیک ای جان در اگر نتوان نشست!»
یو مسافر پلټی کور په عجله
دوست يې هغه بوت یو ویجاړ کورته
ویل یې: « که دې کوټې درلودلی چټ
زما ګاوندی شوی به وای ته
ستا عیال به هم ارام شوی وای
که وای یوه بله کوټه دلته »
ویل يي : بلی دیا رانو سره پریوتل دی ښه
خو ای جانه په دی شرط چې ناسته نه وای ممکنه
په دی شعر کې جناس کار ول شوی دی په سول کي پهلو ( څنګ) او په ځواب کې يې پهلو ( پریوتل ) مانا ورکوی
***
طمع خام است این مخور خام ای پسر
خام خوردن علت آرد در بشر
کآن فلانی یافت گنجی ناگهان.
من هم آن خواهم چرا جویم دکان؟
کار بخت است این،و آن هم نادراست
کسب باید کرد تا تن قادر است
کسب کردن گنج را مانع کی است
پامکش از کار آن خود در پی است
تا نگردی تو گرفتار «اگر»...
که اگر این کردمی یا آن دگر
کز اگر گفتن رسول با وفاق
منع کرد و گفت:هست آن از نفاق
تمه اومه ده مخوره اومه ای پسر
اومه ( خیال ) خوړل ناروغوي بشر
چي هغه فلانی وموند ګنج ناګهان
زه هم هغه غواړم ولی ولټوم دکان
د بخت کار دی دا او هغه هم دی نادر
کسب باید وکړی تر هغه چی تن وی قادر
کسب کول کله دی خنډ د خزانی
کار کوه هغه خپله د ی درپسی
چی نشی ته ګرفتار د« که»
که مې دا کړی وای یا بل هغه
د رسول حدیث دی په اتفاق
منع یې کړ اوویل يې: هغه دی نفاق
***
د خلفا بن عباس کاتب په پام سره د مصر والی ته لیک لیکی چې نا ببره يي مینځه کوټې ته راغله او ویل یې : اوړه نشته
کاتب په لیک کې ولیکل: اوړه نشته
چې لیک تمام شو هغه يې خلیفه ته واستوی چې هغه يې مهر کړي.خلیفه چې لیک ولوست د اوړه نشته دکلمی په لیدو اریان پاته شو نو کاتب يې را وغوښت او له هغه څخه يې د دې کلېمې د لیکولوعلت وپوښت
کاتب خجل شو او اصله کیسه یي خلیفه ته وکړه
ناصرخسرووایي
که نباید چنانکه گفتستند
باز دارد ترا ز شعر شعیر
چې نباید لکه چی ویل شوی
چې ستا د شعر خنډ شی وربښې
دا شعر د عربو هغه متل ته نغوته ده چې وایي
شغلتنی الشعیر عن الشعروالبر عن البر.
مفت مال خوره کولی شي شعر ووایي
***
یو ځوان د خپلي میرمني شکایت یو پوه ته کوي او وایي:
جوانی ز ناسازگاری جفت
بر پیرمردی بنالید و گفت
گران باری از دست این خصم چیر
چنان می برم کآسیا سنگ زیر
یو ځوان د خپلی میرمنی د نا سازګاری
ویل یو سپین ږیری ته په ناله اوزاری
ددې جابرې دوښمنې څخه شوی یم په عذاب
داسې ګالم ځور لکه د ژرندې لاندې ډبره
هغه پوه سپین ږیرې په ځواب کې ورته وویل:
به سختی بنه گفتش ای خواجه دل
کس از صبر کردن نگردد خجل
به شب سنگ بالایی ای خانه سوز
چرا سنگ زیرین نباشی بروز
چو از گلبنی دیده باشی خوشی
روا باشد ار بار خارش کشی
درختی که پیوسته بارش خوری
تحمل کن آنگه که خارش خوری.
په ټینګه يې ورته ویل ای خواجه دل
څوک له صبرکولو نشي خجل
ای خانه خرابه دشپې يې لوړه ډبره
ولې نشې د ورځي لاندې ډبره
چې د ګلو له بڼه دی لیدلې وي خوښی
نو روا ده چې د اغزو بار یې یوسې
له هغه ونې چې تل یې میوه خورې
زغم يي لره چې کله يې اغزي خورې
* * *
شاعر د مهربانې مینې په هکله وایي:
همه روز اگر غم خوری غم مدار
چو شب غمگسارت بود در کنار
چو مستور باشد زن و خوب روی
به دیدار او در بهشت است شوی
کسی برگرفت از جهان کام دل
که یک دل بود با وی آرام دل
دل آرام باشد زن نیکخواه
و لیکن زن بد خدایا پناه
به زندان قاضی گرفتار به
که در خانه دیدن بر ابرو گره
که هره ورځ غم وی غم مه کوه
چې د شپي دی په غیږ کی وی غمخوره
چی پټه وی ښځه او پی مخه
دهغې دیدار ته په جنت کې دی میړه
هغه چا واخیست له دنیا کام
چې په یوه زړه وی دهغه سره يې دل ارام
د زړه آرامه ده ښځه نیکخواه
له بدی ښځې، غواړه د خدایه فنا
د کازی زندان دی ښه
په کور کې په تندی غوټه لیده
***
له یو فیلسوف څخه يې وپوښتل: په علم کې چیري رسیدلی یي؟
هغه ځواب ورکړ:تر هغه ځایه ، چې پوهیږم ،چې په څه نه پوهیږم!
تا به جایی رسید دانش من
که بدانم همی که نادانم
تر هغه ځايه مې ورسیده پوه
چې پوه شوم، یمه ناپوه
***
آن شنیدی که رفت نادانی
به عیادت به درد دندانی
گفت:باد است از این مباش حزین
گفت آری،ولیک سوی تو این
باد باشد چو بی خبر باشی
آب و آتش چو خاک برپاشی
بر من این درد کوه پولاداست
چون تو زین فارغی ترا باد است
هغه دي اوریدلي، چې ولاړ یو نادان
پوښتنې ته دیو درد دندان
ویل يې : باددی دا مه شه غمجن
ویل يې: بلی، ستا نظر دی تا عقلمن
باد وي چې بې خبره اوسې
اور او اوبه چې خاوره و پاشې
پر ما دا درد دی لکه غر د فولاد
داچې ته تری فارغ يی تا ته دی باد
***
په ښار کې یو خیاط وو چی د دوکان پر سر یې یو منګی ایښي وو ، هر څوک چې به مړ شو هغه به یوه ډبره هغه منګی ته اچوله او د میاشتي په اخیر کې به يې هغه شمیرلې
له قضا خیاط هم مړ شو.
یو سړي د هغه له ګاونډي څخه وپوښتل :خیاط چیری دی ؟ هغه ورته وویل: هغه په منګي کې ولوید
کسی را که بدمست باشد،قفا
چنان کن به سیلی که نیلی بود
که پیران هشیار دل گفته اند
که درمان بد مست سیلی بود.
څوک چی بد مست وی ، څټ
يې په چپیړه تک شین واړوه
هوښیار زړو پيرانو دی ویلی
چپیړه د بد مست درمان ده
